જયદીપનું જગત

ફેબ્રુઆરીના પ્રથમ સપ્તાહાંતે ફરી એક વાર પોંડિચેરી જવાનું થયું. ફરી એક વાર એટલા માટે કે, છેલ્લા ચાર વર્ષમાં અરવિંદ આશ્રમ અને પોંડિચેરીની મારી આ ત્રીજી મુલાકાત હતી. અનાયાસે અરવિંદ આશ્રમ અને પોંડિચેરી મને એના તરફ ખેંચી લે છે. આ પહેલા બન્ને વખતે દરમિયાન ઓરોવિલૅ ખાતેના ‘માતૃમંદિર’માં ધ્યાન અને ચિર:કાલીન શાંતિનો અવિસ્મરણીય અનુભવ થયેલો. આ વખતે ‘માતૃમંદિર’ પૂર્ણતાના આરે પહોંચી રહેલું હોવાથી એમાં ચાલી રહેલા કામકાજને કારણે બંધ હતું. એથી એમાં પ્રવેશી ન શકાયું. પરંતુ, અરવિંદ આશ્રમમાં પણ એવી જ દીવ્ય અનુભૂતિ થાય છે. અરવિંદની સમાધિ, ફૂલોની ખૂશ્બુ અને સતત અવરજવર વચ્ચે પણ અદભૂત શાંતિનો અનુભવ… ખરે જ અવર્ણનીય. મહર્ષિ અરવિંદ એક મહાયોગી અને મહર્ષિ તો હતાં જ, સાથો સાથ અદભૂત દીવ્ય ર્દષ્ટા પણ હતા. એમના લખાણોમાં હિંદ અને વિશ્વ વિષેની એમની બધી જ વાતો યથાતથ સત્ય સાબિત થઈ છે.

અરવિંદ અને ગુજરાતનો સંબધ અતૂટ છે. વડોદરા ખાતે સયાજીરાવે સ્થાપેલી કૉલેજમાં (જે પાછળથી વિશ્વવિખ્યાત યુનિવર્સિટી બની) નોકરી અર્થે અરવિંદ ઈ.સ. 1893થી 1906 સુધી, એટલે કે 13 વર્ષ રહ્યા. ગુજરાત અરવિંદની સાધનાભૂમિ રહી છે, આધ્યાત્મિકતાને પ્રથમ દીક્ષા અરવિંદને ગુજરાત, વડોદરાના શાંતિપૂર્ણ જીવનમાં મળી હતી. મરાઠી અને ગુજરાતી ભાષા સાથે તેમનો નિકટનો સંબધ બંધાયો અને તેમણે કવિ ન્હાનાલાલના ‘વંસતોત્સવ’નું પઠન પણ કરેલું.

વડોદરાના નિવાસ દરમિયાન જ અરવિંદે ગુરુની શોધ આદરી. એ વખતે ગુજરાતમાં બ્રહ્મનિષ્ઠ સિદ્ધ પુરુષો અને સૂક્ષ્મ યોગશક્તિ ધરાવતા યોગીઓ પણ હતાં. એમાંથી ચાણોદના ગંગનાથ મઠના સ્વામી બ્રહ્માનંદથી અરવિંદ પ્રભાવિત થયેલા. અરવિંદે પ્રાણાયામની શરૂઆત કરી અને યોગમાં પદ્ધતિસર પ્રવેશ કર્યો વડોદરાવાસી મરાઠી યોગી વિષ્ણુ ભાસ્કર લેલે દ્વારા. યોગ ધ્યાનમાં અરવિંદની ઝડપી પ્રગતિ જોઈ લેલેએ પણ પોતાના આ મહાન શિષ્યને પ્રભુના હાથમાં જ સોંપી દીધો. પછીથી ઉદ્દામવાદી રાજકારણ, સશત્ર બળવાની યોજના, ધરપકડ અને કારાવાસ વેઠ્યા બાદ અરવિંદ પોંડિચેરી આવ્યા. અહીં એમની સાધના તીવ્ર બનતી ગઈ. એક મહાયોગી, મહર્ષિ શ્રી અરવિંદે 1950ના ડિસેમ્બરની પાંચમી તારીખે મધ્યરાત્રિ બાદ 1 કલાક ને 26 મિનીટે સ્થૂલદેહનો ત્યાગ કર્યો. દેહત્યાગ પછીના ત્રણ દિવસ સુધી એમના સમાધિસ્થ શરીરમાંથી પ્રકાશ આવતો રહ્યો. ત્રીજા દિવસે પ્રકાશ ઓસરતા એમના દેહને રેશમી ગાદી તકિયા વચ્ચે સુશોભિત પેટીમાં મૂકીને આશ્રમમાં જ એક ઘટાદાર વૃક્ષ નીચે ધરતીના ઉદરમાં ઉતારવામાં આવ્યો.

પ્રસ્તુત છે, મહર્ષિ અરવિંદે 1942માં રચેલ એક કાવ્ય OCEAN ONENESS:

Silence is round me, wideness ineffable;
White birds on the ocean diving and wandering;
A soundless sea on a voiceless heaven,
Azure on azure, is mutely gazing.

Identified with silence and boundlessness
My spirit widens clasping the universe
Till all that seemed becomes the Real,
One in a mighty and single vastness.

Someone broods there nameless and bodiless,
Conscious and lonely, deathless and infinite,
And, sole in a still eternal rapture,
Gathers all things to his heart for ever.

*   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   * 

પર્વતોમાં પાતળું પોલાણ પણ હશે,
બેવફા કોરી નદીની તાણ પણ હશે.

માછલી તું મોજથી હરફર કરી શકે,
એટલું તો ઝાંઝવે ઊંડાણ પણ હશે.

મૂઠ દાણા જોઈ પંખી એ ભૂલી ગયું,
આટલામાં પીંજરું ને બાણ પણ હશે.

આંખથી તો ક્યારના એ નીકળી ગયા,
આંસુઓનું માર્ગમાં રોકાણ પણ હશે.

કેટલીયે વાર સામે હું રડી ગયો,
દર્પણોને પૂછો એને જાણ પણ હશે.

                                  -ધૂની માંડલિયા