jump to navigation

ગીતાંજલિ October 29, 2006

Posted by Jaydeep in 'ગીતાંજલિ'-ધૂમકેતુ.
2 comments

“જે ગાન કાને જાય ના શોના, શે ગાન જે થાય નીત્ય બાજે,
પ્રાનેર બીના નીયે જાબો, શેઈ અલતેર શાભાર માઝે
ચીર દીનેર સુરહી બેંધે, શેષ ગાને તાર કાન્ના કેંદે
નીરવ જિનિ તાહાર પાયે, નીરવ બીના દીબો ધરી”…

1956માં મૂર્ધન્ય સર્જક શ્રી ધૂમકેતુ દ્વારા ‘ગીતાંજલિ’ના ભાવાનુવાદની પ્રથમ આવૃત્તિ પ્રગટ થઈ હતી. પ્રસ્તુત છે એની પ્રસ્તાવનામાંથી લીધેલાં કેટલાંક અંશો:

‘ગીતાંજલી’ કવિવર ટાગોરનો શ્રેષ્ઠ કાવ્યગ્રંથ ગણાય છે. 1913માં એમને સાહિત્ય માટેનું નોબેલ પારિતોષિક મળ્યું, તે આ પુસ્તક માટે. એક રસિક માહિતી આ સંબંધમાં એક જગ્યાએ જોવામાં આવી હતી કે કવિવર ટાગોરને જે વર્ષે ‘નોબેલ પ્રાઈઝ’ મળ્યું, તે સમયે એના એક બીજા અધિકારી પ્રત્યે પણ ર્દષ્ટિ પડી હતી. આ બીજા અધિકારીનું નામ ખલિલ જિબ્રાન, અને એનું પુસ્તક, ‘The Prophet’.

કવિવર ટાગોરની આ ગીતાંજલિની પાછળ કવિહૃદયની જેવીતેવી વેદનાનો પ્રકાશ નથી. ગીતાંજલિનો જન્મ થયો એ વિષે કવિએ પોતેજ એન્ડ્ર્યુઝ સાહેબને એક વખત કહ્યું હતું: ‘I composed them in solitude during my sorrow without any idea of publication’.

1912માં કવિવરને લાંબી માંદગી આવી. એ વખતે ઇંગ્લંડ ગયા ત્યારે ગીતાંજલિનું અંગ્રેજી ભાષાંતર એમણે કર્યું. આયર્લેંડના કવિ W. B. Yeats લખે છે કે આ ભાષાંતરનાં કાગળિયાં હું સાથે ને સાથે ફેરવતો. ને ગાડીમાં કે બસમાં કે ગમે ત્યાં, જરાક અમથો વખત મળે કે તરત એ વાંચતો. અને એ વાંચતા મારું હૃદય જે અનુભવતું એ કોઈ દેખી ન જાય માટે વારંવાર મારે વાંચન બંધ કરવું પડતું. એટલી અદભુત એની અસર હતી. મે જીવનભર જે સ્વપ્ન સેવ્યું હતું, તે સ્વપ્નની દુનિયા આ કાવ્યોમાં મેં જોઈ.

કવિવર વિષે કહી શકાય કે એમના જીવનના અણુએ અણુમાં સૌન્દર્ય ઓતપ્રોત હતું. જર્મન નાટકકાર હર્મન ક્યઝરલિંગ લખે છે કે, ‘મારે ત્યાં ‘ગ્રાફોલોજી’નો એક સંશોધક ‘Noble Souls’ ઉન્નત આત્માઓના અક્ષરો જોવા નીકળેલો હતો, તે આવી ચડેલો. મેં મારી નોંધપોથીમાંના ઘણા મોટા માણસોના અક્ષરના નમૂના એને બતવ્યા, પણ એનું મન માન્યું નહિ. એને જોઈતી વાત એમાંથી ન મળી. જ્યારે ટાગોરના અક્ષરો એણે જોયા, ત્યારે એની આંખમાં ખરેખર આંસુ આવી ગયાં. અને એ તરત બોલી ઉઠ્યો: ‘કેટલો સુંદર અને કેટલો ઉદાત્ત આત્મા આ અક્ષરોમાં છુપાયોલો છે.’

‘ગીતાંજલિ’નો આ ભાવનુવાદ છે. એમાં અક્ષરસ: ભાષાંતર નથી કે શબ્દશ: અનુવાદ પણ નથી. જ્યાં અર્થને થોડોક વધારે સ્પષ્ટ બનાવતાં રસાસ્વાદની વિશિષ્ટતા સધાતી લાગી, ત્યાં એ પ્રમાણે છૂટ લીધી છે. બધે જ નહિ, કોઈ કોઈ ઠેકાણે. એ છૂટ એવી લીધી નથી કે જેથી અર્થ અસ્પષ્ટ રહે ને મૂળને જ અન્યાય થાય. છતાં આવા મહાન કવિને સમજવા માટે જે મહત્તા જોઈએ, તે મહત્તાની કુદરત દીધી ખામી તો આમાં કવિવરના સાચા ચાહકોને જણાયા વિના નહિ રહે, અને ખૂંચ્યા વિના પણ નહિ રહે. પણ એમની પાસે કવિવરના શબ્દોમાં જ પ્રાર્થના કરવાની છે કે, આ તો મહાન સાગરને જોવા માટે એક અજ્ઞાન શિશુએ રેતપટમાં પોતાની ઘોલકી માંડી દીધી છે એમ સમજવાનું રહ્યું. એમાં જે કાંઈ સારું હોય, એનો યશ એને છે, જેને યશની જરૂર નથી! અને જે કાંઈ અપૂર્ણ અને અનધિકાર જેવું લાગે તેનો અપયશનો પોટલો મારે આંગણે આવે, તો એને સાહિત્યશુદ્ધિ માટેની કસોટી ગણીને સ્વીકારતાં, સાચા પંથનું દર્શન મને મળશે, એ જેવોતેવો ફાયદો નથી.

કોલસા સાથે અડપલું કરનારે શિશુને કાળું ધાબું મળે, પણ કસ્તૂરી સુગંધ સાથેનું અડપલું પણ કાંઈક આપી જાય, એવી આ વાત થઈ…

‘ધૂમકેતુ’
**********

પ્રસ્તુત છે, ધૂમકેતુ દ્વારા ભાવાનુવાદીત ‘ગીતાંજલિ’ના 103 કાવ્યોમાંથી પ્રથમ:

1. તેં મારા જીવનને અનંતતા આપી છે. તારી એ ઈચ્છા છે. કાચા કુંભ જેવા આ દેહને તું વારંવાર ખાલી કરે છે, અને ફરી ફરીને તું જ એને નવજીવનથી ભરી દે છે.

ડુંગરાઓ ઉપર અને ઊંડી ખીણોમાં, બરુની આ નાનકડી દેહવાંસળીને, તેં જ તારી સંગાથી કરી છે, અને એમાંથી નિત્ય નવા નવા મધુર સ્વરો પણ તેં જ ઉભા કર્યા છે.

તારા હાથનો અમર સ્પર્શ પામતાં મારું આ નાનકડું હૃદય, આનંદમય બની જાય છે, એની મર્યાદાઓ સરી જાય છે, અને અમરવાણીને એ જન્મ આપે છે.

તારી અનંત બક્ષિસો, આ કેવળ મારા નાનકડા હાથ ઉપર આવતી રહે છે, યુગો ચાલતા રહે છે, અને તું તો તારી બક્ષિસો વરસાવતો જ રહે છે; અને છતાંયે હજી પણ એમાં વધારે સમાસ માટે અવકાશ છે.

*****

Advertisements

પરવીન શાકિર October 26, 2006

Posted by Jaydeep in परवीन शाकिर.
5 comments

ઉર્દૂના પ્રખ્યાત કવિયત્રી પરવીન શાકિરનો જન્મ 24 નવેમ્બર, 1952ના રોજ કરાચી ખાતે થયો હતો. તેઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવીને પાકિસ્તાન સિવીલ સર્વિસમાં જોડાયા હતાં. એક ‘પાકિસ્તાની કવિયત્રી’ કહેવડાવવાનું તેઓને ક્યારેય પસંદ નહોતું. 14મી ઑગસ્ટ, 1947ના રોજ ખેંચાયેલી ‘રેડક્લિફ રેખા’ને તેમના કોમળ હૃદયે ક્યારેય સ્વીકારી નહોતી. એટલે જ તેમની કવિતાની ખુશ્બૂ કૃત્રિમ સરહદોની આરપાર હંમેશા મઘમઘતી રહી છે. પરવીન શાકિરની કવિતામાં નિકટતા અને ઉપેક્ષા વચ્ચેનો સંઘર્ષ જોવા મળે છે.

શીતળ સમીરની લહેરખી ફૂલને ચૂમે છે અને ખુશ્બૂનો જન્મ થાય છે. એ જ રીતે, 1976માં 116 કાવ્યો સાથે પરવીન શાકિરનો પ્રથમ સંગ્રહ ‘ખુશ્બૂ’ પ્રકાશિત થયો. એને ‘આદમજી ઍવોર્ડ’ પ્રાપ્ત થયો. ત્યાર બાદ, ક્રમશ: ‘સદ-બર્ગ’, ‘ઈન્કાર’ અને ‘માહ-એ-તમામ’ પ્રકાશિત થયા. રૂઢિચુસ્ત સમાજ ક્યારેય કલાની મુક્ત અભિવ્યક્તિને સ્વીકારતો નથી. પરવીન શાકિર અને તેમની શાયરી પણ ટીકાકારોથી બચી શક્યા નહીં; પરંતુ, પરવીને ક્યારેય નમતુ ન જોખ્યું.

પરવીન પોતાના જન્મને એક ‘કુદરતી અકસ્માત’ માનતા હતા અને વિધીની વિચિત્રતા જુઓ, ઈસ્લામાબાદમાં 26 ડિસેમ્બર, 1994ના રોજ એક જીવલેણ કાર અકસ્માતમાં જ ઉર્દૂ સાહિત્યજગતનો આ ઝળહળતો સિતારો આથમી ગયો.

‘પ્રેમ જ્યારે દૈહિક જરૂરિયાતોને અતિક્રમી જાય છે ત્યારે દીવ્ય સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, અને સુંદરતા જ્યારે એની ચરમસીમાએ પહોંચે છે ત્યારે ‘ખુશ્બૂ’ બને છે…’

कुछ तो हवा भी सर्द थी, कुछ था तेरा खयाल भी
दिल को खुशी के साथ साथ, होता रहा मलाल भी

बात वो आधी रात की, रात वो पूरे चांद की
चांद भी ऐन चेत का, उस पे तेरा जमाल भी

सब से नज़र बचाके वो मुझको ऐसे देखते
एक दफा तो रुक गई, गर्दिश-ए-माह-ओ-साल भी

दिल तो चमक सकेगा क्या, फिर भी तराश के देख लो
शिशागरां-ए-शहर के हाथ का यह कमाल भी

मेरी तलब था एक शख़्स, वो जो नही मिला तो फिर
हाथ दुआ से यूं गिरा, भूल गया सवाल भी

शाम की नासमझ हवा पूछ रही है इक पता
मौज-ए-हवा-ए-कू-ए-यार कुछ तो मेरा खयाल भी

उसके ही बाज़ूओमें और उस को ही सोचते रहे
जिस्म की ख़्वाहिशो पे थे रूह के और जाल भी

-परवीन शाकिर

सर्द: નિષ્પ્રાણ, ઠંડી
मलाल: દુ:ખ, દર્દ
चेत:ચૈત્ર માસ
जमाल: સૌન્દર્ય, સુંદરતા
गर्दिश-ए-माह-ओ-साल: વર્ષની વિવિધ ઋતુઓ
शिशांगरा: કાચકામનો કારીગર
मुहाल: મુશ્કેલ, અશક્ય
मौज-ए-हवा-ए-कू-ए-यार: દોસ્તની ગલીમાંથી નીકળતી હવાની લહેરખી

પાનખર October 24, 2006

Posted by Jaydeep in મારી કવિતા.
6 comments

autumn

ફરીથી દસ્તક દીધી,
પાનખરે કશ્મીર ઘાટીમાં.
હરિત પર્ણો સઘળા બનશે,
રાતાં હવે, શોભશે અતિસુંદર.
ખરી પડશે તુર્ત જ સુકાઈને,
મચાવશે આક્રંદ,
પગ તળે કચડાતાં.
નિરંતર ઘૂમતું સૃષ્ટિચક્ર,
લાવશે સઘન બરફવર્ષા;
ને પછી, વસંતાગમને:
કૂંણી કૂંપળો ફરી ફૂટશે,
સૃષ્ટિ સઘળી નવપલ્લ્વિત થશે.
નહિ આવે શું વસંત કદીયે,
ઘાટીજનોના વેરાન હૈયાઓ પર?

–જયદીપ

**********

કલ્યાણ પ્રાર્થના October 22, 2006

Posted by Jaydeep in પ્રકીર્ણ.
add a comment

નૂતન વર્ષના પ્રારંભે કલ્યાણ પ્રાર્થના:

सर्वेषां स्वस्तिर्भवतु । सर्वेषां शान्तिर्भवतु ॥

सर्वेषां पूर्णं भवतु । सर्वेषां मंगलं भवतु ॥

सर्वे भवन्तु सुखिन:। सर्वे सन्तु निरामया:॥

सर्वे भद्राणि पश्यन्तु॥ मा कश्चित दु:खभाक भवेत॥

 

असतो मा सदगमय। तमसो मा ज्योतिर्गमय॥

मृत्योर्माअमृतं गमय। शान्ति: शान्ति: शान्ति: ॥

 

पूर्णमद: पूर्णमिदं पूर्णात पूर्णमुदच्यते।

पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥

शान्ति: शान्ति: शान्ति: ॥

**********

જ્યોતિકલશ છલકે… October 21, 2006

Posted by Jaydeep in પ્રકીર્ણ.
2 comments

dipak.jpg

પ્રકાશના પાવન પર્વ દિપાવલી અને નૂતન વર્ષે સર્વ મિત્રોને લાખ લાખ શુભેચ્છાઓ…

दोनो जहां हार के… October 16, 2006

Posted by Jaydeep in फैज़ अहमद फैज़.
4 comments

ફૈઝ અહમદ ફૈઝની એક સુંદર રચનાથી શુભારંભ કરીએ, ‘बज़्मे उर्दू’ નો:

दोनो जहां तेरी मोहब्बतमें हार के,
वो जा रहा कोई शबे-ग़म गुज़ार के

वीरान है मयकदा खुम-ओ-साग़र उदास है,
तुम क्या गये के रूठ गये दिन बहार के

एक फुर्सत-ए-गुनाह मिली वो भी चार दिन,
देखे है हमने हौसले परवरदिग़ार के

दुनिया ने तेरी याद से बेगाना कर दिया,
तुज़ से भी दिलफरेब है ग़म रोज़गार के

भूले से मुस्कुरा तो लिए थे वो आज, ‘फैज़’,
मत पूछ वलवले दिल-ए-नाकारदाकार के

***************

शबे-ग़म: દર્દભરી રાત
खुम-ओ-साग़र: પ્યાલાઓ અને કૂંજાઓ
दिलफरेब: લોભામણી, લલચાવનાર, હૃદયને છેતરનાર
ग़मे-रोज़गार: જીવનની રોજબરોજની સમસ્યાઓ
वलवले: ઉછળતી ઉત્કટ લાગણીઓ
दिल-ए-नाकारदाकार: કમનસીબ, દુર્દૈવી હૃદય

***************

કશ્મીર ડાયરી October 15, 2006

Posted by Jaydeep in કશ્મીર ડાયરી.
8 comments

દંતકથા અનુસાર એવું મનાય છે કે, પ્રાગૈતિહાસિક કાળમાં, હાલમાં જ્યાં કશ્મીર છે ત્યાં ‘સતીસર’ નામે એક વિશાળ પર્વતમંડિત સરોવર હતું. ‘જલાદભવ’ નામનો રાક્ષસ આ સરોવરની ઉત્તર-પશ્ચિમ દિશાએ પાણીના પ્રવાહને રોકીને બેઠો હતો. કશ્યપ ઋષિએ પોતાની સર્વ આધ્યાત્મિક શક્તિ આ રાક્ષસના સંહાર માટે ખર્ચી. ભગવાન શંકર પાસેથી કશ્યપ ઋષિને મળેલા વરદાનના પ્રતાપે, આ સરોવરનો પ્રવાહ વહેતો થયો અને અહીંની ભૂમિ મનુષ્ય જીવન માટે યોગ્ય બની. અત્યારના વૂલર, દલ, અંચર, હોકરસર અને બીજા અસંખ્ય નાના-મોટા સરોવરો એ ‘સતીસર’ના અવશેષો છે. કશ્યપ ઋષિના નામ પરથી કાળક્રમે આ ભૂમિ ‘કશ્મીર’ તરીકે ઓળખાઈ. અસંખ્ય શૈવ મંદિરો અને શક્તિમંદિરો સમગ્ર કશ્મીરમાં પથરાયેલા છે અને મહદ અંશે પ્રાચીન છે. ‘શિવરાત્રી’ એ કશ્મીરી પંડિતોનો સૌથી મહત્વનો તહેવાર છે.

‘શ્રીનગર’ નો પાયો સમ્રાટ અશોકે ઈસવીસન પૂર્વે ત્રીજી સદીમાં નાખ્યો. અત્યારે તો આ નગર ત્રાસવાદથી ઘાયલ છે. ઠેર ઠેર ગોળીઓના નિશાનવાળાં, ક્યાંક અર્ધ જલેલા અને કશ્મીરી પંડિતો દ્વારા ત્યજાયેલા મકાનો નગરને બિહામણું સ્વરૂપ જરૂર આપે છે. ઠેર ઠેર સલામતી દળોની નાકાબંધી અને તલાશી મનમાં થોડો ભય જગાવી દે છે. કેવી કમનસીબી છે આ ભૂમિની, કે જ્યાં એક તરફ પ્રાચીન-પ્રાગૈતિહાસિક અવશેષો ચારે તરફ વિખરાયેલા છે અને કુદરતે પોતાની અમાપ સુંદરતા બક્ષી છે; તો બીજી તરફ ભયાવહ ત્રાસવાદ એ બધાંને જાણે કે નષ્ટ કરવા પ્રતિબધ્ધ છે…છોડો એ બધું, આજે વાત કરીએ ‘હરિપર્બતની’:

જુનાં શ્રીનગરના હાર્દમાં રહેલ ‘હરિપર્બત’ વૈદીક વારસો જાળવીને બેઠો છે. 12મી સદીના ઈતિહાસકાર કલ્હણની ‘રાજતરંગિણી’માં એનો ઉલ્લેખ ‘કશ્મીરના આધ્યાત્મિક કેન્દ્ર’ તરીકે થયો છે. ‘હરિપર્બત’ ફરતે ઈ.સ. 1592માં સમ્રાટ અકબરે કિલ્લો બાંધ્યો. મહાભારત અને અન્ય ધાર્મિક ગ્રંથોમાં એનો ઉલ્લેખ શક્તિની ‘प्रद्युम्नपीठम’ તરીકે થયેલો જોવા મળે છે. દેવી શારિકા તરીકે આ શક્તિ અહીં પૂજાય છે.

‘હરિપર્બત’ની ખાસિયત એ છે કે, એનો એક એક પથ્થર જાણે કે કુશળ ઘડવૈયાએ ઘડ્યો હોય એવું પ્રતીત થાય છે. સૌરાષ્ટ્રમાં જેમ ગિરનારની પરિક્રમા પવિત્ર મનાય છે, તેમ અહીં ‘હરિપર્બત’ની પરિક્રમા પણ પવિત્ર મનાય છે, પણ ત્રાસવાદના પ્રતાપે હવે કોઈ પરિક્રમા કરતું નથી. કશ્મીરી સાહિત્યકાર અને સંસ્કૃતના વિદ્વાન ગુલામ રસૂલ મીર ‘સંતોષ’ એ ‘હરિપર્બત’ ઉપર ઊંડું સંશોધન કર્યું છે. તેમનાં મંતવ્ય અનુસાર, ‘હરિપર્બત’ના ઘડાયેલા પથ્થરો મૂર્તિઓનું સ્વરૂપ છે. એવું પણ મનાય છે કે, ‘હરિપર્બત’માં 9 કરોડ દેવીઓનો નિવાસ છે.

હરિપર્બત’માં ઉપર એક તરફ દેવી શારિકાનુ મંદિર છે, બીજી તરફ, થોડાં નીચે આવતા મખદૂમી સાહેબની દરગાહ છે, જેને સ્થાનિક મુસ્લિમો પવિત્ર માને છે અને દરેક શુભ કાર્ય પહેલાં અહીં માથું ચોક્ક્સ ટેકવે છે. તળેટીમાં નીચે આવતાં, એક પુરાણું ગુરુદ્વારા છે. એની પણ એક અલગ દાસ્તાન છે, જે ફરી ક્યારેક.

કશ્મીર આવતા સૌ પ્રવાસીઓને મારી ભલામણ છે કે, ‘હરિપર્બત’ ચોક્ક્સ જાય અને ઉપરોક્ત ત્રણેય પવિત્ર ધામોની મુલાકાત જરૂરથી લે.

******************

ઈશ્વરને નામે વાણી October 13, 2006

Posted by Jaydeep in ગઝલો.
1 comment so far

પર્વતને નામે પથ્થર દરિયાને નામે પાણી,
’ઈર્શાદ’ આપણે તો ઈશ્વરને નામે વાણી.

આંસુ ઉપર આ કોના નખની થઈ નિશાની?
ઈચ્છાને હાથ-પગ છે એ વાત આજે જાણી.

આ શ્વાસની રમતમાં હારી ગયો છું તો પણ,
મારા ઘરે પધારો ઓ ગંજીપાની રાણી.

ક્યારેક કાચ સામે ક્યારેક સાચ સામે,
થાકી જવાનું કાયમ તલવાર તાણી-તાણી.

થાકી જવાનું કાયમ તલવાર તાણી-તાણી,
’ઈર્શાદ’ આપણે તો ઈશ્વરને નામે વાણી.

–ચિનુ મોદી ‘ઈર્શાદ’

ન તો કંપ છે ધરાનો… October 13, 2006

Posted by Jaydeep in ગઝલો.
7 comments

ન તો કંપ છે ધરાનો, ન તો હું ડગી ગયો છું,
કોઈ મારો હાથ ઝાલો, હું કશુંક પી ગયો છું.

જો કહું વિનમ્ર ભાવે તો સૂરજ સુધી ગયો છું,
કે નજરનો તાપ જોવા હું નયન લગી ગયો છું.

હતો હું ય સૂર્ય કિન્તુ ન હતી તમારી છાયા,
ઘણીવાર ભરબપોરે અહીં આથમી ગયો છું.

આ હૃદય સમો તિખારો છે દઈ રહ્યો ઈશારો,
કોઈ કાળે સૂર્યમાંથી હું જુદો પડી ગયો છું.

નથી કાંઈ પ્રયાણ સરખું અને પથ કપાઈ ચાલ્યો,
નથી કાફલાની હસ્તી અને હું ભળી ગયો છું.

બહુ રાહતે લીધા છે મેં પસંદગીના શ્વાસો,
ન જિવાયું દર્દરૂપે તો સ્વયં મટી ગયો છું.

’ગની’ પર્વતોની આગળ આ રહ્યું છે શીશ અણનમ,
કોઈ પાંપણો ઢળી ત્યાં હું ઝૂકી ઝૂકી ગયો છું.

–ગની દહીંવાલા
*********

અમે જોગી બધાં.. October 12, 2006

Posted by Jaydeep in ગઝલો.
2 comments

અમે જોગી બધાં વરવા શ્મશાનો ઢૂંઢનારાઓ,
તહીંના ભૂતને ગાઈ જગાવી ખેલનારાઓ.

જહાં જેને કરી મુર્દું કબરમાં મોકલી દેતી,
અમે એ કાનમાં જાદૂ અમારું ફૂંકનારાઓ.

જહાંથી જે થયું બાતલ અહીં તે છે થયું શામિલ,
અમે તો ખાકની મૂઠી ભરી રાજી થનારાઓ.

જહીં જખમો તહીં બોસા તણો મરહમ હમે દેતા,
બધાંનાં ઈશ્કનાં દર્દો બધાંએ વહોરનારાઓ.

અમે જાહેખબરો સૌ જિગરની છે લખી નાખી,
ન વાંચે કોઈ યા વાંચે, ન પરવા રાખનારાઓ.

બની ઉસ્તાદ આવો તો થશો આંહી તમે ચેલા,
મગર મુરશિદ કરો તો તો હમે ચેલા થનારાઓ.

અમારાં આંસુથી આંસુ મિલાવો, આપશું ચાવી;
પછી ખંજર ભલે દેતાં, નહીં ગણકારનારાઓ.

–કલાપી
*********